Ayodhya Kanda Sarga 59 – ayōdhyākāṇḍa ēkōnaṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ
|| daśarathavilāpaḥ ||
mama tvaśvā nivr̥ttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru vimuñcantaḥ rāmē samprasthitē vanam || 1 ||
ubhābhyāṁ rāja putrābhyāmatha kr̥tvā:’hamañjalim |
prasthitaḥ rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 2 ||
guhēna sārdhaṁ tatraiva sthitō:’smi divasān bahūn |
āśayā yadi māṁ rāmaḥ punaḥ śabdāpayēditi || 3 ||
viṣayē tē mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vr̥kṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkura kōrakāḥ || 4 ||
upataptōdakā nadyaḥ palvalāni sarāṁsi ca |
pariśuṣkupalāśāni vanānyupavanāni ca || 5 ||
na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |
rāma śōkābhibhūtaṁ tanniṣkūjamabhavadvanam || 6 ||
līna puṣkarapatrāśca narēndra kaluṣōdakāḥ |
santapta padmāḥ padminyō līnamīnavihaṅgamāḥ || 7 ||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 8 ||
atrōdyānāni śūnyāni pralīnavihagāni ca |
na cābhirāmānārāmān paśyāmi manujarṣabha || 9 ||
praviśantamayōdhyāṁ māṁ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyantarniśvasanti muhurmuhuḥ || 10 ||
dēva rājarathaṁ dr̥ṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhaḥ sarvō rājamārgagatō janaḥ || 11 ||
harmyaiḥ vimānaiḥ prāsādaiḥ avēkṣya rathamāgatam |
hāhākārakr̥tā nāryō rāmādarśana karśitāḥ || 12 ||
āyataiḥ vimalairnētraiḥ aśruvēgapariplutaiḥ |
anyōnyamabhivīkṣantē vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 13 ||
nāmitrāṇāṁ na mitrāṇāmudāsīna janasya ca |
ahamārtatayā kañcit viśēṣamupalakṣayē || 14 ||
aprahr̥ṣṭa manuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśvasitanisvanā || 15 ||
nirānandā mahārāja rāma pravrājanāturā |
kausalyā putrahīnēva ayōdhyā pratibhāti mā || 16 ||
sūtasya vacanaṁ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpōpahatayā rājā taṁ sūtamidamabravīt || 17 ||
kaikēyyā viniyuktēna pāpābhijana bhāvayā |
mayā na mantrakuśalaiḥ vr̥ddhaiḥ saha samarthitam || 18 ||
na suhr̥dbhirna cāmātyaiḥ mantrayitvā ca naigamaiḥ |
mayā:’yamarthaḥ sammōhāt strī hētōḥ sahasā kr̥taḥ || 19 ||
bhavitavyatayā nūnamidaṁ vā vyasanaṁ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṁ sūta yadr̥cchayā || 20 ||
sūta yadyasti tē kiñcit mayā tu sukr̥taṁ kr̥tam |
tvaṁ prāpayāśu māṁ rāmaṁ prāṇāḥ santvarayanti mām || 21 ||
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṁ muhūrtamapi jīvitum || 22 ||
athavā:’pi mahābāhurgatō dūraṁ bhaviṣyati |
māmēva rathamārōpya śīghraṁ rāmāya darśaya || 23 ||
vr̥ttadaṁṣṭrō mahēṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvēnaṁ paśyēyaṁ sītayā saha || 24 ||
lōhitākṣaṁ mahābāhumāmukta maṇikuṇḍalam |
rāmaṁ yadi na paśyāyaṁ gamiṣyāmi yama kṣayam || 25 ||
atō nu kiṁ duḥkhataraṁ yō:’hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpannō nēha paśyāmi rāghavam || 26 ||
hā rāma rāmānuja hā hā vaidēhi tapasvinī |
na māṁ jānīta duḥkhēna mriyamāṇamanāthavat || 27 ||
sa tēna rājā duḥkhēna bhr̥śamarpitacētanaḥ |
avagāḍhaḥ suduṣpāraṁ śōkasāgamabravīt || 28 ||
rāmaśōkamahābhōgaḥ sītāvirahapāragaḥ |
śvasitōrmimahāvartō bāṣpaphēnajalāvilaḥ || 29 ||
bāhuvikṣēpamīnaughō vikranditamahāsvanaḥ |
prakīrṇakēśaśaivālaḥ kaikēyīvaḍavāmukhaḥ || 30 ||
mamāśruvēgaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavēlō nr̥śaṁsāyāḥ rāmapravrājanāyataḥ || 31 ||
yasmin bata nimagnō:’haṁ kausalyē rāghavaṁ vinā |
dustaraḥ jīvatā dēvi mayā:’yaṁ śōkasāgaraḥ || 32 ||
aśōbhanaṁ yō:’hamihādya rāghavam
didr̥kṣamāṇō na labhē salakṣmaṇam-
-itīva rājā vilapan mahāyaśaḥ
papāta tūrṇaṁ śayanē sa mūrcitaḥ || 33 ||
iti vilapati pārthivē praṇaṣṭē
karuṇataraṁ dviguṇaṁ ca rāmahētōḥ |
vacanamanuniśamya tasya dēvī
bhayamagamat punarēva rāmamātā || 34 ||
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkōnaṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ || 59 ||
